Trong môi trường học thuật Việt Nam, "học vị" và "học hàm" là hai khái niệm bị dùng lẫn nhiều nhất: không ít bản tin gọi một tiến sĩ là "học hàm tiến sĩ", hay in danh thiếp "học vị phó giáo sư". Cả hai cách gọi đều sai.
Bài viết này giải thích rành mạch học vị là gì, hệ thống học vị Việt Nam gồm những bậc nào, học hàm khác học vị ra sao, và cách ghi danh xưng GS.TS, PGS.TS cho đúng chuẩn.
Học vị là gì?
Học vị là văn bằng do cơ sở giáo dục cấp cho người học sau khi hoàn thành một bậc đào tạo. Nói cách khác, học vị gắn với việc HỌC: bạn hoàn thành chương trình, bảo vệ thành công, được cấp bằng — bạn có học vị tương ứng và giữ nó trọn đời.
Hệ thống học vị Việt Nam hiện hành theo Luật Giáo dục đại học gồm: cử nhân (và các bằng tương đương như kỹ sư, bác sĩ, dược sĩ, kiến trúc sư), thạc sĩ và tiến sĩ. Tiến sĩ là học vị cao nhất.
Học hàm là gì và khác học vị chỗ nào?
Học hàm — chính xác hơn là chức danh giáo sư, phó giáo sư — không phải văn bằng. Đây là chức danh được Hội đồng Giáo sư Nhà nước xét công nhận đạt tiêu chuẩn, sau đó cơ sở giáo dục đại học bổ nhiệm, dành cho người GIẢNG DẠY và NGHIÊN CỨU có thành tích khoa học vượt các ngưỡng quy định.
- Học vị: do trường cấp, gắn với việc hoàn thành chương trình đào tạo.
- Học hàm: do hội đồng nhà nước xét, gắn với thành tích giảng dạy - nghiên cứu.
- Điều kiện tiên quyết để xét PGS, GS: đã có học vị tiến sĩ.
- Vì vậy mọi GS, PGS đều là tiến sĩ, nhưng phần lớn tiến sĩ không phải GS, PGS.
Thứ bậc danh xưng: ghi GS.TS, PGS.TS thế nào cho đúng?
Danh xưng học thuật Việt Nam ghi học hàm trước, học vị sau: GS.TS Nguyễn Văn A, PGS.TS Trần Thị B. Người chỉ có học vị thì ghi TS., ThS. hoặc CN. trước tên.
Một số lỗi thường gặp: ghi "TS.GS" (ngược thứ tự), ghi "học hàm tiến sĩ" (tiến sĩ là học vị), hoặc tự thêm "GS" khi mới đạt chuẩn ở nước ngoài mà chưa được bổ nhiệm tại một cơ sở trong nước.
Học vị nước ngoài quy đổi ra sao?
Các học vị phổ biến quốc tế tương ứng: Bachelor (cử nhân), Master (thạc sĩ), Doctor of Philosophy - PhD (tiến sĩ). Văn bằng do cơ sở nước ngoài cấp muốn sử dụng chính thức tại Việt Nam (thi tuyển công chức, học tiếp bậc cao hơn, xét chức danh) thường phải làm thủ tục công nhận văn bằng qua hệ thống của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
Lưu ý danh xưng "Dr." ở nhiều nước dùng cho cả tiến sĩ lẫn bác sĩ y khoa — khi dịch hồ sơ cần phân biệt rõ PhD (học vị nghiên cứu) và MD (bằng hành nghề y).
Vì sao phân biệt đúng lại quan trọng?
Với cá nhân, ghi sai danh xưng trong hồ sơ khoa học, lý lịch khoa học hoặc bài báo có thể bị đánh giá thiếu chuyên nghiệp, thậm chí bị coi là khai man. Với báo chí và tổ chức, gọi sai chức danh của một nhà khoa học vừa thiếu tôn trọng vừa làm nhiễu thông tin.
Khi cần tra cứu chính xác một người đã đạt chuẩn chức danh GS, PGS năm nào, ngành gì, bạn có thể tìm trong danh bạ học giả tại hocthuat.vn — dữ liệu tổng hợp từ danh sách công khai của Hội đồng Giáo sư Nhà nước.
Câu hỏi thường gặp
Tiến sĩ là học vị hay học hàm?
Tiến sĩ là HỌC VỊ — văn bằng cao nhất của hệ thống giáo dục, do cơ sở đào tạo cấp sau khi nghiên cứu sinh bảo vệ thành công luận án.
Có "học vị phó giáo sư" không?
Không. Phó giáo sư là học hàm (chức danh), không phải học vị. Cách ghi đúng là PGS.TS nếu người đó có học vị tiến sĩ.
Giáo sư có bắt buộc là tiến sĩ không?
Có. Điều kiện xét công nhận đạt tiêu chuẩn chức danh GS, PGS theo quy định hiện hành yêu cầu ứng viên đã có bằng tiến sĩ.
ThS. và MSc khác gì nhau?
Cùng chỉ học vị thạc sĩ: ThS. là viết tắt tiếng Việt, MSc (Master of Science) là cách ghi quốc tế cho khối khoa học; khối kinh doanh thường là MBA.
Học vị có bị mất không?
Học vị gắn liền suốt đời trừ trường hợp bị thu hồi văn bằng do vi phạm (gian lận tuyển sinh, đạo văn nghiêm trọng...).