Có nên học tiếp tiến sĩ: các câu hỏi nên tự trả lời trước

Sau khi có bằng thạc sĩ, câu hỏi học tiếp tiến sĩ hay không thường xuất hiện — đôi khi từ chính bạn, đôi khi từ người khác gợi ý.

Đây là quyết định về ba tới năm năm hoặc hơn, và có vài câu hỏi giúp phân biệt lý do vững với lý do sẽ không đủ để đi hết chặng.

Các lý do thường không đủ

• Chưa biết làm gì tiếp. Đây là lý do phổ biến nhất và là lý do yếu nhất — làm tiến sĩ là công việc khó, và động lực từ sự thiếu phương án sẽ cạn khi gặp giai đoạn khó.
• Vì gia đình mong muốn.
• Vì danh xưng. Cái giá quá cao so với thứ nhận được.
• Vì bạn bè đều học.
• Vì nghĩ sẽ dễ xin việc hơn. Điều này đúng với một số vị trí và không đúng với nhiều vị trí khác — ở một số nơi bằng tiến sĩ còn khiến nhà tuyển dụng e ngại.
• Vì muốn kéo dài thời gian trước khi đi làm.

Các lý do vững hơn

• Bạn muốn làm nghiên cứu — và đã trải nghiệm việc đó ở mức nào đó, không chỉ hình dung.
• Nghề bạn nhắm tới yêu cầu — giảng dạy đại học ở nhiều nơi, nghiên cứu ở viện, một số vị trí chuyên môn cụ thể.
• Có một câu hỏi bạn thực sự muốn trả lời và cần thời gian dài để làm.
• Bạn muốn năng lực nghiên cứu độc lập để dùng trong lĩnh vực của mình.

Câu hỏi quan trọng nhất

Bạn thích chủ đề, hay thích công việc hằng ngày của người làm nghiên cứu?

Đây là hai thứ rất khác nhau. Công việc thật gồm:

• Đọc rất nhiều, phần lớn không dùng tới.
• Thử nhiều thứ không ra kết quả.
• Viết đi viết lại cùng một đoạn.
• Chờ đợi — chờ mẫu, chờ dữ liệu, chờ phản hồi.
• Bị từ chối — bài, đề tài, xin việc.
• Làm việc dài hạn mà không thấy tiến triển rõ.
• Xử lý thủ tục hành chính.

Nếu bạn đã trải qua giai đoạn làm luận văn thạc sĩ, bạn có mẫu thử — phần nào bạn thấy hứng thú, phần nào bạn thấy chịu đựng?

Bức tranh thực tế về đầu ra

Điều nên biết trước, không phải ở năm cuối:

• Số người tốt nghiệp tiến sĩ nhiều hơn số vị trí học thuật ổn định ở nhiều nước và nhiều ngành.
• Phần lớn người có bằng tiến sĩ làm việc ngoài học thuật.
• Việc này không phải thất bại — nhiều người chuyển ra ngoài báo cáo mức hài lòng cao.
• Nhưng nếu bạn chỉ muốn làm giảng viên, hãy tìm hiểu số liệu thật về cơ hội trong ngành của bạn trước khi bắt đầu.

Việc nên làm: hỏi cơ sở đào tạo — người tốt nghiệp chương trình này ba năm qua đi đâu? Nếu họ không trả lời được, đó cũng là một thông tin.

Tìm hiểu trước khi quyết

• Nói chuyện với nghiên cứu sinh hiện tại — hỏi một tuần của họ gồm gì, phần nào khó nhất.
• Nói chuyện với người đã tốt nghiệp — họ nói thẳng hơn, và hỏi cả người đã bỏ dở nếu tìm được.
• Nói chuyện với người đã chuyển ra ngoài học thuật sau khi có bằng.
• Thử làm nghiên cứu — tham gia một dự án, làm trợ lý nghiên cứu.
• Đọc vài luận án trong lĩnh vực để biết quy mô công việc.

Các yếu tố thực tế cần cân nhắc

Tài chính:

• Bạn sống bằng gì trong thời gian học?
• Có học bổng hoặc vị trí có lương không?
• Chi phí cơ hội — thu nhập và kinh nghiệm bạn không có được nếu đi làm.
• Nếu vừa làm vừa học, thời gian hoàn thành thường dài hơn đáng kể.

Thời gian:

• Thời gian thực tế thường dài hơn thời gian danh nghĩa.
• Bạn sẽ ở giai đoạn nào của cuộc đời khi hoàn thành?

Gia đình:

• Đây là quyết định ảnh hưởng tới cả nhà.
• Nếu có kế hoạch sinh con, thời điểm nào phù hợp?

Người hướng dẫn và nơi học:

• Đây là yếu tố ảnh hưởng nhiều nhất tới trải nghiệm — quan trọng hơn danh tiếng của cơ sở.

Các phương án thay thế

Nếu mục tiêu thật của bạn là một trong những điều dưới đây, có thể có cách khác:

• Muốn học sâu hơn về một lĩnh vực — các khoá chuyên sâu, tự học có hệ thống, chứng chỉ chuyên môn.
• Muốn thăng tiến trong công việc — tìm hiểu xem vị trí đó có thực sự yêu cầu bằng tiến sĩ không.
• Muốn làm nghiên cứu — một số vị trí nghiên cứu trong doanh nghiệp và viện không yêu cầu bằng tiến sĩ.
• Muốn giảng dạy — có các bậc và hình thức giảng dạy khác nhau.
• Chưa chắc chắn — làm việc vài năm rồi quyết định là lựa chọn hợp lý, và người có kinh nghiệm thực tế thường làm nghiên cứu tốt hơn.

Nếu quyết định học

• Chọn người hướng dẫn cẩn thận — đây là quyết định quan trọng nhất sau quyết định có học hay không.
• Làm rõ về tài chính trước khi bắt đầu.
• Chuẩn bị cho cả hai hướng đầu ra ngay từ đầu, không phải năm cuối.
• Xây kỹ năng chuyển được song song — chúng có ích dù bạn đi hướng nào.
• Nói với gia đình về thời gian và về giai đoạn khó.
• Biết rằng sẽ có giai đoạn muốn bỏ — gần như ai cũng có, và biết trước giúp bạn không hoảng khi nó tới.

Nếu quyết định không học

• Đây là quyết định hợp lý với phần lớn người, không phải sự thiếu tham vọng.
• Bằng thạc sĩ có giá trị riêng ở nhiều lĩnh vực.
• Bạn có thể quay lại sau — nhiều người học tiến sĩ ở tuổi ba mươi, bốn mươi và làm rất tốt vì có kinh nghiệm thực tế.
• Giữ quan hệ với người hướng dẫn và giữ hồ sơ, phòng khi bạn đổi ý.

Một điều đáng nhớ

Làm tiến sĩ không phải bước tiếp theo hiển nhiên sau thạc sĩ. Nó là một lựa chọn nghề nghiệp cụ thể, phù hợp với một số người và không phù hợp với nhiều người khác.

Câu hỏi hữu ích nhất không phải bạn có đủ giỏi không — mà là công việc hằng ngày của người làm nghiên cứu có phải thứ bạn muốn làm trong nhiều năm không.

Câu hỏi thường gặp