Chọn phương pháp: câu hỏi quyết định phương pháp, không phải ngược lại

Một sai lầm phổ biến trong thiết kế nghiên cứu: chọn phương pháp trước — vì quen dùng, vì có sẵn công cụ, vì thấy người khác dùng — rồi tìm câu hỏi phù hợp với nó.

Thứ tự đúng là ngược lại: câu hỏi quyết định phương pháp.

Loại câu hỏi và phương pháp tương ứng

Câu hỏi mô tả — hiện trạng thế nào, có bao nhiêu, phân bố ra sao?

• Khảo sát, thống kê mô tả, phân tích dữ liệu có sẵn.

Câu hỏi về mối liên hệ — hai yếu tố này có liên quan không?

• Nghiên cứu tương quan, phân tích dữ liệu quan sát.
• Lưu ý: loại này không kết luận được về nhân quả.

Câu hỏi về nhân quả — A có gây ra B không?

• Thí nghiệm có đối chứng là cách mạnh nhất.
• Khi không làm thí nghiệm được, có các thiết kế quan sát cho phép suy luận nhân quả với điều kiện chặt chẽ hơn.

Câu hỏi về cơ chế — điều đó xảy ra như thế nào?

• Nghiên cứu định tính, nghiên cứu trường hợp, thí nghiệm về cơ chế tuỳ ngành.

Câu hỏi về trải nghiệm và ý nghĩa — người ta hiểu điều này thế nào?

• Phỏng vấn sâu, quan sát tham dự, phân tích nội dung.

Câu hỏi về tổng hợp — các nghiên cứu đã có nói gì?

• Tổng quan hệ thống, phân tích tổng hợp.

Định lượng và định tính

Đây không phải hai phe đối lập mà là hai công cụ trả lời hai loại câu hỏi:

Định lượng mạnh khi:

• Bạn cần đo mức độ, so sánh giữa nhóm, kiểm định giả thuyết.
• Bạn muốn khái quát cho một quần thể.
• Các khái niệm đã được định nghĩa và đo được.

Định tính mạnh khi:

• Bạn cần hiểu vì sao và như thế nào.
• Lĩnh vực còn mới và chưa biết cần đo cái gì.
• Bạn nghiên cứu trải nghiệm, ý nghĩa, quá trình.
• Bối cảnh quan trọng và không tách rời được.

Kết hợp cả hai hợp lý khi câu hỏi có cả hai khía cạnh — nhưng cần thiết kế rõ mỗi phần trả lời câu hỏi gì và chúng liên kết thế nào, không phải làm cả hai cho đủ.

Sai lầm hay gặp: phê phán nghiên cứu định tính vì cỡ mẫu nhỏ. Định tính không nhằm khái quát về số lượng — đó không phải mục đích của nó.

Các quyết định trong thiết kế

• Đối tượng nghiên cứu — ai, ở đâu, tiêu chí nào để đưa vào và loại ra.
• Cách chọn mẫu — và điều này quyết định bạn khái quát được tới đâu.
• Cỡ mẫu — tính trước dựa trên căn cứ, không lấy theo khả năng rồi biện minh sau.
• Công cụ đo — dùng công cụ đã được kiểm chứng nếu có, thay vì tự xây.
• Biến số — cái gì bạn đo, cái gì bạn kiểm soát, cái gì bạn không kiểm soát được.
• Cách phân tích — quyết định trước khi xem dữ liệu.
• Thời gian — đo một lần hay theo dõi qua thời gian.

Các lỗi thiết kế thường gặp

• Phương pháp không trả lời được câu hỏi — thường vì chọn phương pháp trước.
• Cỡ mẫu quá nhỏ để phát hiện điều bạn muốn tìm.
• Không có nhóm đối chứng khi câu hỏi cần so sánh.
• Mẫu thuận tiện rồi khái quát cho cả quần thể.
• Đo bằng công cụ tự chế chưa được kiểm chứng.
• Không tính tới các yếu tố gây nhiễu.
• Quyết định cách phân tích sau khi xem dữ liệu và chọn cách cho kết quả đẹp nhất.
• Quá nhiều mục tiêu khiến không mục tiêu nào được trả lời tốt.

Về tính khả thi

Đây là chỗ người mới đánh giá sai nhiều nhất:

• Thu thập dữ liệu luôn lâu hơn dự kiến — thường gấp rưỡi tới gấp đôi.
• Tỉ lệ từ chối tham gia cao hơn bạn tưởng.
• Thiết bị hỏng, mẫu hỏng, dữ liệu lỗi — hãy dự trù.
• Thủ tục xin phép mất thời gian, kể cả xét duyệt đạo đức nếu cần.
• Cần phương án dự phòng — nếu nguồn dữ liệu chính không có, bạn làm gì?

Cách kiểm tra: làm thử với một mẫu nhỏ trước. Việc này phát hiện ra hầu hết vấn đề khi còn sửa được, và nó tiết kiệm nhiều tháng.

Xét duyệt đạo đức

• Nếu nghiên cứu có con người tham gia, phải hoàn tất xét duyệt trước khi thu thập dữ liệu.
• Xin duyệt hồi tố thường không được chấp nhận, và dữ liệu đã thu có thể không dùng được.
• Tính thời gian xét duyệt vào kế hoạch — có thể mất vài tuần tới vài tháng.
• Hỏi trước ngay cả khi bạn nghĩ mình không cần — quy định khác nhau giữa các cơ sở và các ngành.

Học phương pháp

• Học môn phương pháp nghiêm túc — nhiều người coi đây là môn phải qua và trả giá về sau.
• Đọc phần phương pháp của các bài trong ngành — đây là cách học thực tế nhất.
• Tìm người có chuyên môn về phương pháp nếu người hướng dẫn của bạn không mạnh mảng này.
• Hỏi chuyên gia thống kê trước khi thu thập, không phải sau — đây là lời khuyên được nhắc lại nhiều nhất và ít được nghe nhất.
• Tham gia các khoá tập huấn mà cơ sở tổ chức.

Trình bày phương pháp trong luận văn

• Đủ chi tiết để người khác làm lại được — đây là tiêu chuẩn, không phải lý tưởng.
• Nêu vì sao chọn phương pháp này, không chỉ mô tả bạn đã làm gì.
• Nêu các phương án đã cân nhắc và lý do không chọn.
• Nêu rõ tiêu chí chọn mẫu và tiêu chí loại.
• Nêu công cụ, phiên bản phần mềm, tham số.
• Nêu phê duyệt đạo đức nếu có.
• Nêu các sai lệch so với kế hoạch ban đầu và lý do — điều này trung thực và hội đồng đánh giá cao.

Một điều đáng nhớ

Phương pháp không phải phần bạn viết cho xong để tới phần kết quả. Nó là phần quyết định kết quả của bạn có đáng tin hay không.

Và đó cũng là phần hội đồng và người phản biện đọc kỹ nhất — vì nếu phương pháp có vấn đề, mọi thứ sau đó không còn ý nghĩa.

Câu hỏi thường gặp