Tổng quan tài liệu là phần đầu tiên người học sau đại học phải viết, và nó thường bị hiểu sai.
Phần lớn tổng quan được viết thành một danh sách: tác giả này nói thế này, tác giả kia nói thế kia. Một tổng quan tốt làm việc khác hẳn — nó xây dựng một lập luận dẫn tới câu hỏi nghiên cứu của bạn.
Chức năng thật của tổng quan
- Cho thấy bạn nắm được hiện trạng của lĩnh vực.
- Xác định khoảng trống — điều gì chưa được trả lời.
- Biện minh cho câu hỏi của bạn — vì sao nó đáng hỏi.
- Đặt nền cho phương pháp — cho thấy vì sao bạn chọn cách tiếp cận này.
- Cung cấp khung khái niệm để diễn giải kết quả về sau.
Phép thử: sau khi đọc tổng quan của bạn, người đọc có thấy câu hỏi nghiên cứu của bạn là bước tiếp theo hợp lý không? Nếu tổng quan không dẫn tới đó, nó chưa làm đúng việc.
Tìm tài liệu
- Bắt đầu từ một bài tổng quan gần đây trong lĩnh vực — nó cho bạn bản đồ và danh sách nguồn.
- Lần theo trích dẫn ngược — xem bài đó trích ai.
- Lần theo trích dẫn xuôi — xem ai đã trích bài đó, để tìm nghiên cứu mới hơn.
- Tìm bằng nhiều tổ hợp từ khoá — cùng một khái niệm có nhiều cách gọi giữa các nhóm nghiên cứu.
- Hỏi người hướng dẫn về các công trình nền tảng — họ biết những gì không dễ tìm bằng tìm kiếm.
- Nhờ thủ thư chuyên ngành — nhiều thư viện có dịch vụ này và rất ít người dùng.
- Đừng bỏ qua tài liệu tiếng Việt nếu đề tài gắn với bối cảnh trong nước.
Khi nào dừng tìm: khi các bài mới bạn tìm được đều dẫn tới những nguồn bạn đã đọc. Đó là dấu hiệu bạn đã bao phủ được phần cốt lõi.
Đọc hiệu quả
Bạn không thể đọc kỹ mọi bài. Hãy đọc theo tầng:
Tầng một — sàng lọc. Đọc tiêu đề và tóm tắt để quyết định có đọc tiếp không. Phần lớn bài dừng ở đây.
Tầng hai — đọc nhanh. Đọc phần giới thiệu, kết luận, và xem các hình. Đủ để biết bài nói gì và có liên quan tới bạn không.
Tầng ba — đọc kỹ. Chỉ với các bài thực sự quan trọng. Đọc cả phương pháp, xem xét kết quả có hỗ trợ kết luận không.
Với các bài nền tảng: đọc nhiều lần, ghi chú kỹ, và tìm hiểu cả các phê phán về chúng.
Đọc có phê phán
Đây là khác biệt giữa người học và người nghiên cứu:
- Phương pháp có phù hợp với câu hỏi không?
- Kết luận có được dữ liệu hỗ trợ không, hay tác giả đã đi xa hơn?
- Cỡ mẫu và đối tượng có cho phép khái quát tới đâu?
- Tác giả nêu hạn chế nào — và còn hạn chế nào họ không nêu?
- Có thiên lệch nào trong cách chọn mẫu hoặc cách đo?
- Kết quả này có khớp với các nghiên cứu khác không — nếu không thì vì sao?
- Nguồn tài trợ có tạo xung đột lợi ích không?
Đọc có phê phán không có nghĩa là tìm lỗi — nó có nghĩa là đánh giá được mức độ tin cậy và phạm vi áp dụng của mỗi kết quả.
Tổ chức ghi chép
Đây là phần quyết định việc viết có dễ hay không:
- Dùng phần mềm quản lý tài liệu tham khảo ngay từ bài đầu tiên. Sửa tay hàng trăm trích dẫn ở cuối là việc tránh được hoàn toàn.
- Ghi chú theo chủ đề, không theo bài. Đây là mẹo quan trọng nhất — nếu bạn ghi theo từng bài, tổng quan sẽ ra dạng danh sách. Nếu bạn ghi theo chủ đề và gom các bài nói về cùng vấn đề, tổng quan tự nhiên có cấu trúc.
- Tách rõ trích nguyên văn với diễn giải của mình — dùng ngoặc kép hoặc màu khác. Lẫn lộn trong ghi chép là nguyên nhân của phần lớn đạo văn không cố ý.
- Ghi số trang ngay khi ghi chú.
- Ghi nhận xét của mình — điều bạn thấy thuyết phục, điều bạn nghi ngờ, điều liên hệ với đề tài của bạn.
Viết tổng quan có cấu trúc
Tổ chức theo chủ đề hoặc theo lập luận, không theo thời gian và không theo từng tác giả.
Cấu trúc thường dùng:
- Bối cảnh chung của vấn đề.
- Các hướng tiếp cận chính đã có, nhóm theo cách tiếp cận.
- Những gì đã được xác lập tương đối vững.
- Những chỗ còn bất đồng hoặc chưa rõ.
- Khoảng trống bạn nhắm tới.
- Câu hỏi nghiên cứu của bạn.
Trong mỗi phần:
- Nêu ý chính trước, rồi dẫn các nghiên cứu hỗ trợ.
- Gom nhiều nghiên cứu cùng hướng vào một câu thay vì mỗi bài một đoạn.
- Nêu rõ khi các nghiên cứu mâu thuẫn nhau và bàn về vì sao.
- Đánh giá, không chỉ mô tả — bằng chứng nào mạnh, bằng chứng nào yếu.
Các lỗi thường gặp
- Viết thành danh sách — mỗi đoạn một bài.
- Chỉ mô tả mà không đánh giá.
- Không dẫn tới câu hỏi nghiên cứu — tổng quan và phần còn lại của luận văn không liên kết.
- Quá dài và không có trọng tâm — cố đưa mọi thứ đã đọc vào.
- Chỉ trích dẫn nghiên cứu ủng hộ quan điểm của mình.
- Trích dẫn qua trung gian — dẫn một bài theo cách bài khác mô tả nó, mà không đọc bản gốc. Điều này lan truyền sai sót.
- Không cập nhật — viết tổng quan năm đầu rồi không bổ sung, tới lúc bảo vệ thì đã lạc hậu.
Về việc dùng công cụ hỗ trợ
- Kiểm tra quy định của cơ sở và của người hướng dẫn trước khi dùng.
- Không bao giờ trích dẫn tài liệu bạn chưa tự đọc — công cụ có thể bịa ra nguồn nghe rất thật.
- Kiểm chứng mọi thông tin với bản gốc.
- Việc đọc và tổng hợp là kỹ năng bạn đang học — để công cụ làm thay tước đi chính phần đó.
Một điều đáng nhớ
Tổng quan tài liệu không phải chứng minh rằng bạn đã đọc nhiều. Nó là chứng minh rằng bạn hiểu lĩnh vực đủ để biết chỗ nào còn thiếu.
Vì vậy một tổng quan hai mươi trang có lập luận rõ ràng tốt hơn nhiều so với năm mươi trang liệt kê đầy đủ.
Câu hỏi thường gặp
Chức năng thật của tổng quan là gì?
Xây dựng một lập luận dẫn tới câu hỏi nghiên cứu của bạn, không phải liệt kê những gì đã đọc. Phép thử là người đọc có thấy câu hỏi của bạn là bước tiếp theo hợp lý không.
Mẹo quan trọng nhất khi ghi chép là gì?
Ghi chú theo chủ đề chứ không theo từng bài — nếu ghi theo bài thì tổng quan sẽ ra dạng danh sách, còn ghi theo chủ đề thì cấu trúc hình thành tự nhiên.
Khi nào thì dừng tìm tài liệu?
Khi các bài mới tìm được đều dẫn tới những nguồn bạn đã đọc — đó là dấu hiệu đã bao phủ được phần cốt lõi.
Nguyên nhân chính của đạo văn không cố ý là gì?
Lẫn lộn giữa trích nguyên văn và diễn giải của mình trong ghi chép — nên tách rõ bằng ngoặc kép hoặc màu khác ngay khi đọc.
Trích dẫn qua trung gian có sao không?
Có. Dẫn một bài theo cách bài khác mô tả nó mà không đọc bản gốc làm lan truyền sai sót qua nhiều thế hệ bài viết.
