Trích dẫn và đạo văn: ranh giới mà nhiều người vượt qua mà không biết

Trong các trường hợp đạo văn bị phát hiện ở luận văn và luận án, phần lớn không phải cố ý.

Chúng đến từ việc không biết ranh giới nằm ở đâu — và từ những thói quen ghi chép hình thành trước khi ai đó giải thích quy tắc.

Nguyên tắc gốc

Mọi ý tưởng không phải của bạn đều phải ghi rõ nguồn.

Điểm quan trọng nhất: điều này áp dụng không chỉ khi chép nguyên văn, mà cả khi bạn diễn đạt lại ý của người khác bằng lời của mình.

Lý do đằng sau: người đọc cần biết đâu là đóng góp của bạn và đâu là của người trước — và họ cần tìm được nguồn gốc để kiểm chứng.

Các dạng đạo văn không cố ý

Diễn giải mà không dẫn nguồn. Dạng phổ biến nhất. Bạn đọc một ý, viết lại bằng lời của mình, và không ghi nguồn vì nghĩ đã là lời của mình rồi.

Chép nguyên văn mà chỉ ghi nguồn ở cuối đoạn, không đặt trong ngoặc kép. Người đọc không biết phần nào là nguyên văn.

Ghép nhiều nguồn thành một đoạn mà không dẫn — bạn đã bỏ công tổng hợp, nhưng nó vẫn là ý của người khác.

Chép từ các trang tổng hợp trên mạng vì nghĩ nội dung công khai thì không cần dẫn.

Dịch từ tài liệu nước ngoài mà không ghi nguồn. Bản dịch không làm ý tưởng thành của bạn.

Chép cấu trúc và mạch lập luận của một bài, chỉ đổi từ ngữ.

Tự đạo văn — dùng lại phần bạn đã nộp cho môn khác hoặc đã công bố, mà không nêu rõ. Ở nhiều nơi đây cũng là vi phạm.

Chép hình, bảng, sơ đồ mà không dẫn nguồn và không xin phép nếu cần.

Cách trích dẫn đúng

Khi chép nguyên văn:

• Đặt trong ngoặc kép hoặc tách đoạn theo quy ước.
• Ghi nguồn kèm số trang.
• Dùng hạn chế — trích nguyên văn chỉ khi cách diễn đạt của tác giả có ý nghĩa riêng.

Khi diễn giải:

• Đọc, hiểu, gấp tài liệu lại, rồi viết bằng lời mình — đây là cách duy nhất để diễn giải thật.
• Nếu bạn vừa nhìn vừa viết, kết quả gần như luôn là chép có sửa từ.
• Vẫn ghi nguồn.
• Diễn giải tốt thường ngắn hơn bản gốc, vì bạn đã chắt lọc.

Khi tổng hợp nhiều nguồn:

• Nêu ý chung rồi dẫn các nguồn cùng lúc.
• Nêu rõ khi các nguồn khác nhau.

Nguyên tắc an toàn: khi phân vân có cần dẫn không, hãy dẫn. Dẫn thừa không bị phạt.

Những gì không cần dẫn nguồn

• Kiến thức phổ thông mà mọi người trong lĩnh vực đều biết.
• Quan sát và kết quả của chính bạn.
• Lập luận và phân tích của bạn — dù dựa trên các nguồn đã dẫn.

Cách phân biệt: nếu bạn phải tra để biết điều đó, thì cần dẫn nguồn. Nếu không chắc, hỏi người hướng dẫn về chuẩn mực trong ngành.

Gốc rễ của vấn đề: cách ghi chép

Phần lớn đạo văn không cố ý bắt nguồn từ đây:

• Ghi chép lẫn lộn — vài tháng sau bạn không nhớ đoạn nào là nguyên văn, đoạn nào là ý mình.
• Cách xử lý: ngay khi ghi chú, dùng ngoặc kép cho nguyên văn, màu khác cho ý mình, và luôn ghi nguồn kèm số trang.
• Không sao chép nguyên đoạn vào file nháp với ý định sẽ sửa sau — bạn sẽ quên đoạn nào cần sửa.
• Ghi nguồn ngay, không để tới lúc viết mới tìm lại.

Về công cụ hỗ trợ viết

• Kiểm tra quy định của cơ sở và của người hướng dẫn — quy định đang thay đổi nhanh và khác nhau giữa các nơi.
• Bạn chịu trách nhiệm về mọi thứ nộp lên, kể cả phần công cụ tạo ra.
• Không bao giờ trích dẫn tài liệu bạn chưa tự đọc — công cụ có thể bịa ra nguồn nghe rất thật, với tên tác giả và số trang hợp lý nhưng không tồn tại.
• Khai báo nếu được yêu cầu.
• Nhớ rằng bạn sẽ phải bảo vệ — bạn phải giải thích được mọi thứ trong luận văn.

Về công cụ kiểm tra trùng lặp

• Nhiều cơ sở dùng công cụ này để kiểm tra luận văn — hãy hỏi trước để biết.
• Tỉ lệ trùng lặp không đồng nghĩa với đạo văn — phần tài liệu tham khảo, thuật ngữ chuyên ngành và các cụm từ thông dụng đều tạo ra trùng lặp hợp lệ.
• Quan trọng là phần trùng lặp nằm ở đâu — trùng ở phần lập luận là vấn đề, trùng ở danh mục tài liệu thì không.
• Công cụ này không phát hiện được ý tưởng bị lấy mà diễn đạt khác — nên vượt qua nó không có nghĩa là không có vấn đề.

Hậu quả

• Phải sửa và nộp lại, chậm tiến độ.
• Không được bảo vệ.
• Huỷ kết quả hoặc thu hồi bằng nếu phát hiện sau.
• Ghi nhận trong hồ sơ.
• Ảnh hưởng lâu dài tới uy tín — đây là hậu quả nặng nhất và khó khắc phục nhất.

Tự bảo vệ

• Lưu các bản nháp và lịch sử chỉnh sửa — đây là bằng chứng về quá trình làm việc của bạn nếu bị chất vấn.
• Dùng phần mềm có lưu phiên bản.
• Giữ ghi chép của quá trình đọc.
• Hỏi người hướng dẫn khi không chắc — đây là câu hỏi hoàn toàn hợp lệ.
• Học kiểu trích dẫn của ngành ngay từ đầu.
• Dùng phần mềm quản lý tài liệu tham khảo.

Với người hướng dẫn

• Nói về quy tắc từ đầu, không đợi tới khi có vấn đề.
• Giải thích vùng xám — phần lớn vi phạm nằm ở đó, không ở các trường hợp rõ ràng.
• Xem bản nháp sớm để phát hiện thói quen sai khi còn dễ sửa.
• Làm gương về việc trích dẫn cẩn thận.

Một điều đáng nhớ

Quy tắc về trích dẫn không tồn tại để làm khó người viết. Chúng tồn tại vì giá trị của luận văn bạn nằm ở việc người đọc phân biệt được đâu là đóng góp của bạn.

Nếu không phân biệt được, thì dù bạn có làm việc thật, công trình cũng mất đi ý nghĩa của nó.

Câu hỏi thường gặp